You are hereKronika / POD RZĄDAMI HABSBURGÓW Lata 1527 - 1618

POD RZĄDAMI HABSBURGÓW Lata 1527 - 1618


Lata 1527 - 1618

1527

Książę Karol I przejął kopalnie srebra w Srebrnej Górze, prowadzone przez 52 gwarków z Wrocławia. Rudę ołowiu (galenit), zawierającą srebro, używano w Złotym Stoku w procesie metalurgii złota. Zastępowała on część ołowiu, który przywożono do Złotego Stoku z Olkusza, Tarnowskich Gór, Saksonii, a nawet z Anglii.

1528

W dokumencie ustalającym opłaty dla gwarka Clausa Klose posiadającego kopalnie na działce Mateusza (Matieschen) wymieniono sztolnie: „św. Marka” („s. Marcus”), „św. Michała” („s. Michel”) i „św. Wolffganga „

1529

W Złotym Stoku czynnych było 145 kopalń wydobywających złotonośną rudę i kilkanaście małych hut. Dwadzieścia lat później liczba kopalń wzrosła do 190, a wydobycie rudy do 25.000 ton rocznie. Z rudy tej otrzymywano do 140 kg złota rocznie, spalając w piecach hutniczych około 25.000 wozów węgla drzewnego.

Na Górze Krzyżowej powstało nowe gwarectwo Fuggerów, które zintensyfikowało tam (pod koniec lat trzydziestych) roboty górnicze. Fuggerowie posiadali już połowę tutejszych kopalń, a 6 hut Fuggerów przerabiało od 7000 do 10000 t rudy rocznie.

1530

Do Złotego Stoku dotarły pierwsze prądy reformacji. Zaczęły się spory katolików z ewangelikami o kościół miejski. Powstała pierwsza szkoła ewangelicka.

1534

Ewangelicy przejęli miejski kościół parafialny. Do Złotego Stoku przybył pierwszy ewangelicki pastor.

1536

W kopalniach Fuggerów wydobyto 10.000 ton rudy, z której otrzymano 328 grzywien i 10 łutów (64 kg) złota.

Zmarł książę Karol I. Został on pochowany w prezbiterium kościoła św.Anny w Ząbkowicach. Synowie Karola I zmienili wyznanie na ewangelickie, podobnie jak i większość mieszkańców księstwa i Złotego Stoku.

18 grudnia przez miasto przejechał orszak palatyna bawarskiego Ottheinricha zmierzający do Krakowa. Przybył on do Złotego Stoku z Kłodzka, skąd droga prowadziła wówczas przez Podzamek, Kolonię Gaj, Przełęcz Chwalisławską, Chwalisław i Wąwóz Kłodzki. Dzisiejsza ulica Spacerowa, jeszcze w 1817 roku, nazywała się Glatzer Gasse.

1538

Wydane zostało pozwolenie (przywilej) na drążenie sztolni dziedzicznej u podnóża Góry Krzyżowej. Zapewne sztolni "Fürstenstolle" ("Książęcej").

1541

Złoty Stok otrzymał prawa wyższego sądownictwa.

Fuggerowie, dominujący na rynku handlowo-bankowym w Europie, zmonopolizowali europejskie górnictwo i handel kruszcami. W ich kopalniach pracowało około 50.000 górników. Około 40% złota wydobywanego w Złotym Stoku, pochodziło z ich kopalni. Tylko w latach 1541-1549 Fuggerowie uzyskali w Złotym Stoku łącznie 2370 grzywien (462 kg) złota, przeciętnie po 46 kg złota rocznie.

1542

W mieście wybuchła zaraza.

Synowie Karola I zastawili księstwo Ziębickie (za pożyczkę w wysokości 40.000 guldenów), swojemu stryjowi Fryderykowi II, księciu legnicko-brzeskiemu.

1543

Górnicy ze Złotego Stoku otrzymali własny sąd górniczy.

Część udziałów w kopalni na Górze Krzyżowej kupiła spółka Fuggerów i podjęła ponownie prace w sztolni "Fürstenstolle" ("Książęcej") na Górze Krzyżowej.

W hutach Fuggerów przetopiono 8.000 ton rudy, uzyskując 48,7 kg złota.

1545

Zakończono budowę wieży kościoła parafialnego (ewangelickiego).

W mieście zbudowano nową szkołę (ewangelicką).

W wykazie działek, na których prowadzono w Złotym Stoku roboty górnicze, występuje 86 nazw, w tym 14 na górze Sołtysiej; 38 na górze Krzyżowej, 20 na górze Haniak, a pozostałe na sąsiednich wzniesieniach (14). Na górze Haniak były 2 sztolnie: "Oberstolle" ("Górna") i "Tiefestolle" ("Głeboka", później nazwana sztolnią "Emanuela"); na górze Krzyżowej także 2 sztolnie: "St. Johanesstolle" i "Fürstenstolle" ("Książęca"), a na górze Sołtysiej 3 sztolnie: "Paulusstolle", "Pfützenstolle" ("Błotnista") i "Schwarzenstolle" ("Czarna"). Prócz tego pojedyncze sztolnie znajdowały się na Białej Górze i na dwóch bliżej nie określonych wzniesieniach. Razem wymienionych jest 12 sztolni wydobywczych i dziedzicznych (odwadniających) oraz 7 dużych szybów wydobywczych, najwięcej na Górze Sołtysiej (5).

4. Joachim, Henryk, Jan i Jerzy książęta ziębicko- oleśniccy (synowie Karola I) potwierdzili przywilej dla Krzysztofa Richtera przysięgłego i sędziego na wybudowanie ostrzygalni owiec w Złotym Stoku.

1547

W mennicy wybito 21.287 złotych dukatów zużywając na ten cel 74,5 kg miejscowego złota.

1548

Z inicjatyw spółki Fuggerów małe kopalnie na Górze Krzyżowej zjednoczyły się w jedno gwarectwo aby wspólnie, taniej, wydobywać rudę.

W hutach Fuggerów przetopiono 9.000 ton rudy, uzyskując z niej 280 grzywien złota ( 54,6 kg). Średnio 6 g złota z 1 tony rudy.

1551

Książę Jan (syn Karola I) wykupił od księcia legnickiego Fryderyka III zastawione u niego księstwo ziębickie.

1552

Książę Jan utracił księstwo ziębickie. W ząbkowickim zamku zamieszkała królowa węgierska Izabela Jagiellonka. Mieszkała w nim, wraz ze swym synem Janem, niecały rok, po czym wróciła do Krakowa na dwór Zygmunta Starego. Księstwo Ziębickie przejął Ferdynand Habsburg.

1558

Za miastem po prawej stronie drogi do Kamieńca zbudowana została murowana szubienica.

1559

Książę oleśnicki Jan wykupił księstwo ziębickie od cesarza Ferynanda.

29 września Stany Księstwa Ziębickiego złożyły hołd lenny Cesarzowi Maksymilianowi II Habsburgowi. Cesarz wprowadził nową konstytucję księstwa (rządził nim starosta rezydujący na zamku w Ząbkowicach) i nadał mu nowy herb.

W Złotym Stoku opracowano założenia wytyczające kierunki działań, które miały poprawić sytuację w górnictwie i hutnictwie. Proponowano w nich łączenie się małych gwarectw tak aby były w stanie podejmować duże inwestycje oraz zastąpienie kilkunastu małych hut, kilkoma dużymi. Przedsięwzięcia te miały obniżyć koszty produkcji złota.

W mieście powstał cech szewców.

1561

Na kościele ewangelickim wykonano nowy dach i odnowiono mur otaczający przykościelny cmentarz.

Spółka Fuggerów uzyskała ze swych lopalni 205 grzywien złota (40 kg), a jej dochód wyniósł 579 florenów.

1562

W mieście powstało bractwo strzeleckie, które działało do 1945 roku.

Uruchomiono pierwszy w Złotym Stoku wysoki piec, zbudowany wg patentu Mikołaja Vogla. Był podobny do najnowocześniejszego w Europie pieca pracującego (od 1555 roku) we Freibergu. Dzięki niemu obniżono koszty procesu otrzymywania złota.

Joachim, Henryk, Jan i Jerzy książęta ziębicko-oleśniccy pozwolili górnikom założyć kasę bracką zbierającą pieniądze na opiekę dla górników, którzy utracili zdrowie i ich rodzin.

1563

Sporządzone dla księcia sprawozdanie górmistrza i ławników, mówiło o postępującym upadku górnictwa w Złotym Stoku.

Z korespondencji cesarza Ferdynanda I wynika, że miał on zamiar sprawdzić prawo książąt ziębicko-oleśnickich do "ius ducale" na Śląsku. Książęta proponowali cesarzowi wykup ich terenów górniczych, pisząc, że ich dochody z dziesięciny przynoszące dawniej 5.000 florenów, zmalały do 2.000 - 3.000 florenów.

W hutach Fuggerów otrzymano 172 grzywny złota (33,5 kg).

10 lutego przez ziemię kłodzką przeszła wielka burza połączona z trzęsieniem ziemi.

1565

Największa katastrofa górnicza w Złotym Stoku. W należącej do Fuggerów kopalni zawalił się szyb "Golden Esel" ("Złoty Osioł") grzebiąc 59 górników.

W hutach Fuggerów zużyto 3979 wozów węgla drzewnego, uzyskując 102 grzywny złota (20 kg). Straty spółki wyniosły 2.179 florenów.

1566

W ostatnim roku działalności w Złotym Stoku Fuggerowie uzyskali, 95 grzywien złota (10,5 kg), a ich straty wyniosły 1.400 florenów.

1567

Interesy mieszkańców w Radzie Miasta reprezentowało 5 przysięgłych Rajców.

1568

Fuggerowie sprzedali swoje kopalnie i huty zarządzającemu nimi Hansowi Kirchpaurowi.

1569

17 marca zmarł bezpotomnie Karol Krzysztof ostatni książę ziębicki. Już po jego śmierci księstwo ziębickie kupił, dla korony czeskiej, cesarz Maksymilian II (za 38 000 talarów).

Większość mieszkańców miasta była wyznania ewangelickiego.

Wprowadzono rejestry urodzin, zgonów i ślubów w księgach kościelnych.

1570

W dniu 30 maja 1570 r. na zamku w Pradze stany księstwa ziębickiego złożyły hołd lenny cesarzowi Maksymilianowi II Habsburgowi. Cesarz nadał księstwu tzw. konstytucję krajową, w której zobowiązał się do zachowania wszystkich dotychczasowych przywilejów. Od tej pory księstwem administrował w imieniu cesarza starosta krajowy.

29 września cesarz wyraził zgodę, aby książęta oleśniccy i ich potomkowie w linii męskiej używali tytułu książąt ziębickich.

W ewangelickiej księdze kościelnej zapisano 25 ślubów, 97 ochrzczonych dzieci i 121 zmarłych wiernych. Dla porównania: w roku 2009 w kościele katolickim w Złotym Stoku udzielono 18 ślubów, ochrzczono 38 dzieci i pochowano 47 wiernych.

Max Fugger pan na Kürchbergu i Weissenhorn podarował zarządcy złotostockich kopalni Fuggerów o nazwisku Kirchpauer trzy domy w rynku miasta, z których on sam jeden zbudował, a pozostałe dwa jego przodkowie.

1572

W wyniku panującej zarazy zmarło 327 mieszkańców miasta.

W mieście zmalała ilość górników i hutników, a przybyło rzemieślników. Powstały 2 nowe cechy piekarzy i rzeźników.

Książęta ziębicko-oleśniccy Henryk III i Karol II ponowili ofertę sprzedaży cesarzowi swoich kopalń i hut w Złotym Stoku tłumacząc ją brakiem potrzebnego dla nich drewna.

1573

Dwór cesarki zorganizował komisję mającą ocenić stan górnictwa złota w Złotym Stoku i przedstawić propozycję jego poprawy.

W mieście w miejsce upadającego rozwijało się rzemiosło, rosła ilość rzemieślników i cechów.

1574

Za niespłacone długi księcia Karola II jego wierzyciele przejęli Złoty Stok.

Cesarz przekazuje miastu 5000 zł dukatów na odbudowę i budowę nowych szybów.

1575

W sprawozdanie komisji cesarskiej z dnia 6 kwietnia podano, że z istniejących dawniej kopalni, pozostało użytecznych 13 szybów i 4 sztolnie, w których znajduje się ruda. Istniały już tylko 2 stare huty, a w nich po dwa piece do przetopu rudy surowej, jeden do topienia z ołowiem i piec do odciągania złota od ołowiu. Przyczyną upadku kopalni i hut był brak drewna do produkcji potrzebnego im węgla drzewnego.
W jednej z hut wykonano próbę, w której z 15 ton rudy zawierającej wg próby laboratoryjnej 216 g złota (14, g/t). wytopiono 72 g złota (4,8 g/t). Wartość uzyskanego złota była minimalnie wyższa od kosztów jego wytopu z rudy.
Komisarze oszacowali koszty odbudowy kopalni i hut oraz zaopatrzenia ich w drewno (spławiane Nysą z Kotliny Kłodzkiej) na 24000 guldenów. Taką kwotę ich zdaniem mógłby zabezpieczyć tylko dwór cesarski finansując wydatki z budżetu.

1576

Sprawozdanie z lustracji, sporządzone na zlecenie Fuggerów (pod nadzorem górmistrza Pardta ze Słowacji) mówiło, że dawniej pracowało w Złotym Stoku 45 wymienionych z nazwy kopalń, a w czasie lustracji znaleziono tylko 13 szybów i 4 sztolnie nadające się do eksploatacji. Były też 2 huty, z których każda posiadała 3 piece. Zapasy rudy oceniono na 12.000 ton, ale znajdowały się one głębiej niż dotychczas wydobywane.

1577

Powstał cech krawców.

W mieście wprowadzono nowe przepisy porządkowe. Gorszące wybryki postanowiono karać grzywnami do 25 dukatów, a za uprawianie prostytucji wydziedziczać, chłostać i wypędzać z miasta.

Cesarz Rudolf II wydał ordynację górniczą dla Śląska. Zgodnie z nią monopol na skup złota i srebra miała mennica we Wrocławiu. Płaciła ona 2 talary za 1 grzywnę (195,5 g) rafinowanego srebra i 1 talara za 2,44 g złota.

1580

Dzierżawcy Złotego Stoku: Fryderyk Bock z Dobrocina, pan na Owieśnie, Jan Tschech
z Krzepic, Jerzy ks. Legnicki i brzeski, Krzysztof Getsch von Peiskerwitz z Frankenbergu, Marcin bp wrocławski i starosta śląski, Melchior z Wawrzyszowa potwierdzili przywileje miasta i gwarków w tym mieście.

Powstały 2 nowe cechy: kuśnierzy i bednarzy.

1581

Wilhelm Rosenberg, czeski arystokrata i cesarski dyplomata, odkupił Złoty Stok od wierzycieli książąt ziębicko-oleśnickich.

1583

Ewangelik Hans Kirchpauer zbudował kaplicę na nowym cmentarzu. Dotychczas grzebano zmarłych wokół kościoła.

Wilhelm Rosenberg wydał 40 punktową ordynacje górniczą dla miasta.

Andrzej Ambrozius z Krakowa został mianowany przez Wilhelma Rosenberga starostą górniczym i zarządcą mennicy w Złotym Stoku.

1591

W miejskiej mennicy, z 9,3 kg złotostockiego złota wybito 2.647 szt. dukatów ze św. Krzysztofem, herbem Rosenbergów, imieniem Wilhelma Rosenberga i łacińską nazwą Złotego Stoku na otoku.

Zmarł Wilchelm Rosenberg. Nowym właścicielem miasta został jego brat Piotr Wok (Peter Wock). Kazał on w, z okazji 100 - lecia nadania miastu herbu, dodać do niego złote litery P i W oraz jego herb - czerwoną pięciopłatkową różę.

1593

Powstały w mieście kolejne 2 nowe cechy: stolarzy i stelmachów,

1595

Piotr Wok zaprzestał bicia złotych monet w miejskiej mennicy (dukatów ze swoim imieniem i herbem Rosenbergów)

1599

Książę legnicko-brzeski Joachim Fryderyk kupił od Piotra Woka Złoty Stok i Srebrną Górę za 15 000 talarów/. Po otrzymaniu od cesarza zezwolenia rozpoczął bicie, w miejscowej mennicy. złotych dukatów oraz srebrnych talarów i 3 krajcarów (groszy).

Mieszkańcy miasta otrzymali szpital.

1600

Na targu w Złotym Stoku płacono za pół korca: pszenicy (około 45 kg) - 6 talarów i 6 groszy, żyta - 6 talarów, jęczmienia - 5 talarów i 18 groszy, owsa - 2 talary i 8 groszy.

1601

Aby pobudzić rozwój górnictwa w Złotym Stoku książę Joachim Fryderyk ogłosił wolność robót górniczych w mieście i wydał nową ordynacje górniczą dla Złotego Stoku i Srebrnej Góry. Oddał też do dyspozycji gwarków cały drzewostan na Jaworniku i potwierdził wszystkie przywileje górnicze jakie otrzymali od jego poprzedników.

Mieszkańcom miasta polecono aby zaopatrzyli się w uzbrojenie niezbędne do obrony miasta w razie zagrożenia.

1602

Zmarł książę Joachim Fryderyk, mennica wybiła z tej okazji monety okolicznościowe z wizerunkiem i imieniem księcia.

Powstały w mieście nowe cechy: kowali podków i broni oraz ślusarzy i puszkarzy.

1605

Zmarła księżna Anna Maria, wdowa po księciu Joachimie Fryderyku. Mennica wybiła z tej okazji okolicznościowe srebrne talary.

Władzę w księstwie przejął, w imieniu niepełnoletnich książąt Jana Chrystiana i Jerzego Rudolfa, ich stryj książę oleśnicki Karol II (do 1612 roku). Mennica w Złotym Stoku biła monety z ich imionami: srebrne (3 krajcary, talary i ćwierć i pół talary) oraz złote (dukaty i wielodukaty).

1607

Georg Schwan mieszkaniec Złotego Stoku został katem w Ząbkowicach. Stanowisko kata było dziedziczne i dobrze uposażone (stawki opłat zależały od rodzaju wykonywanych egzekucji i tortur).

1613

W jednej ze złotostockich kopalń przeprowadzono pierwsze próby zastosowania prochu i lontu do kruszenia skał.

1614

Po podziale księstwa legnicko-brzeskiego księstwo brzeskie ze Złotym Stokiem otrzymał książę Jan Chrystian.

1616

Na koszt Michaela Stengla wnętrze kościoła pod wezwaniem Świętej Trójcy (obecnej kaplicy cmentarnej) ozdobiono pięknymi malowidłami biblijno-historycznymi. Fundator i jego małżonka zostali pochowani w tym kościele.

Książę Jan Chrystian potwierdził 7 lipca wszystkie przywileje nadane wcześniej miastu.

1618

Wybucha wojna trzydziestoletnia. Dla około 2.000 mieszkańców Złotego Stoku zbliża się najgorszy okres w dziejach miasta.